РИМ И ОХРИД ПОВРЗАНИ ПРЕД РЕЧИСИ ЕДЕН МИЛЕНИУМ: ШЕСТ РИМСКИ ПАПИ НАСЛИКАНИ ВО „СВЕТА СОФИЈА“ НЕПОСРЕДНО ПРЕД ГОЛЕМИОТ ЦРКОВЕН РАСКОЛ
Малку познат факт што го поврзува Охрид со срцето на средновековна Европа
Кога денес ќе се спомене Охрид, најчесто се мисли на бисерот на Балканот, градот на Свети Климент и Свети Наум, духовната престолнина на словенската писменост. Но малкумина знаат дека во срцето на Охрид се наоѓа едно од најнеобичните сведоштва за христијанското единство пред Големиот раскол од 1054 година.
Во катедралната црква „Света Софија“, едно од најзначајните ремек-дела на византиската уметност на Балканот, и денес се зачувани фрески на шест римски папи. Нивните ликови се насликани покрај источните патријарси и православните светители, создавајќи уникатна галерија која сведочи за времето кога Рим и Константинопол сѐ уште биле дел од една заедничка христијанска традиција.
Ова не е случајна уметничка одлука. Тоа е моќна порака за местото што Охрид го заземал на духовната и политичката карта на средновековна Европа.
Кои се шесте римски папи насликани во Охрид?
Во ѓакониконот, просторија покрај олтарниот простор на „Света Софија“, се прикажани шест римски епископи кои и денес се почитуваат како светители од времето на единствената Црква:
• Свети Климент Римски (Климент I)
• Свети Силвестер I
• Свети Инокентиј I
• Свети Лав I Велики
• Свети Вигилиј
• Свети Григориј I Велики
Сите тие живееле векови пред создавањето на овие фрески. Нивното присуство во една византиска катедрала не претставува случајност, туку внимателно осмислен избор кој требало да го нагласи континуитетот на древното христијанство и врската меѓу најзначајните црковни центри од тоа време.
Особено е интересен фактот што портретите на некои од овие папи се исклучително ретки во византиското монументално сликарство, што ја прави охридската збирка единствена во целиот православен свет.
Охридската архиепископија меѓу Рим и Константинопол
Во средината на XI век Охридската архиепископија претставувала една од највлијателните црковни институции на Балканот.
Основана по падот на Самуиловата држава, со одлука на византискиот император Василиј II во 1018 година, таа добила широка автономија и јурисдикција над огромна територија која се простирала од Македонија и Албанија до делови од Србија, Косово и Грција.
Токму затоа Охрид не бил провинциски град на периферијата на империјата, туку важен духовен и административен центар чиј авторитет бил признаван низ голем дел од Балканот.
Фрескоживописот во „Света Софија“ бил создаден во време кога архиепископ бил Лав Охридски, еден од најобразованите црковни великодостојници на својата епоха. Под негово раководство бил замислен амбициозен програм кој ги претставувал петте најголеми древни патријаршии на христијанскиот свет:
• Рим
• Константинопол
• Александрија
• Антиохија
• Ерусалим
На овој начин Охридската архиепископија симболично се претставувала како наследник и чувар на универзалната христијанска традиција.
Фрески создадени непосредно пред Големиот раскол
Историчарите сметаат дека најстариот слој на фреските во „Света Софија“ бил насликан околу 1050-1054 година.
Токму тогаш се случувале драматичните настани кои кулминирале со Големиот црковен раскол меѓу Рим и Константинопол во 1054 година.
Расколот настанал како резултат на долготрајни богословски, политички и културни несогласувања меѓу Истокот и Западот. Но важно е да се нагласи дека пред тој момент многу римски папи биле почитувани и на Истокот и на Западот како заеднички светители.
Поради тоа, охридските фрески претставуваат ретко историско сведоштво за последните децении од еден заеднички христијански свет кој наскоро ќе биде поделен на две големи црковни традиции.
Зошто овие фрески се толку важни?
Значењето на овие портрети е многу поголемо од религиозната симболика.
Тие покажуваат дека Охрид бил место каде се вкрстувале културните, духовните и политичките текови на средновековна Европа.
Во време кога патувањето од Рим до Охрид траело со месеци, а комуникацијата била ограничена, охридските архиепископи биле доволно значајни за да размислуваат во рамки на целото христијанство, а не само на локалната средина.
Токму затоа многу светски историчари на уметноста ја сметаат „Света Софија“ за еден од најзначајните документи на византиската цивилизација надвор од Константинопол.
Каде се среќаваат Свети Климент, римските папи и византиските патријарси?
„Света Софија“ не е значајна само поради папите.
Во истиот храм се наоѓаат и едни од најстарите познати претстави на Свети Кирил и Свети Климент Охридски, личности чие влијание врз словенската култура и писменост е огромно.
Тоа ја претвора црквата во вистинска енциклопедија на средновековната христијанска цивилизација, каде на истите ѕидови се среќаваат римската традиција, византиската духовност и словенската културна мисија.
Како преживеале речиси 1.000 години?
По османлиското освојување на Охрид, „Света Софија“ била претворена во џамија. Голем дел од фреските биле покриени со вар и малтер.
Парадоксално, токму ова покривање им помогнало да преживеат векови на влага, оштетувања и уништување.
За време на конзерваторските работи во XX век, делата повторно биле откриени и реставрирани, откривајќи му на светот едно од најголемите богатства на византиската уметност.
Охрид не е периферија на историјата, туку нејзин важен центар
Фреските на шесте римски папи во „Света Софија“ не се само уметнички дела. Тие се жив документ за еден период кога Охрид бил дел од големите европски процеси, место каде се среќавале Истокот и Западот, Рим и Константинопол, словенската традиција и византиската цивилизација.
Пред речиси илјада години, токму во Охрид бил создаден фреско-ансамбл што и денес нѐ потсетува дека историјата на Македонија не била изолирана регионална приказна, туку составен дел од историјата на Европа.
Денес, додека милиони туристи го посетуваат Охрид, малкумина знаат дека зад ѕидовите на „Света Софија“ се крие едно од најсилните сведоштва за христијанското единство пред Големиот раскол од 1054 година, единство насликано во ликот на шест римски папи во срцето на Балканот.