ФЕЉТОН: ЕДЕН ВЕК ПРОГОН
Дел 3: Каравангелис и Метаксас – Кога црквата, оружјето и политиката го менуваа лицето на Македонија
„Постојат личности што минуваат низ историјата како обични сведоци. Но постојат и такви што оставаат траги кои остануваат видливи со генерации. Во македонската колективна меморија, имињата на Каравангелис и Метаксас се поврзуваат токму со еден таков период.“
Додека Васил Чакаларов ги организирал револуционерните сили низ Костурско, борбата за Македонија одамна престанала да биде само судир со Османлиското Царство. [mk.wikipedia.org], [Македонски…1874-1913)]
Во почетокот на XX век Македонија станала сцена на тивка, но сурова војна.
Тоа не била војна само со пушки.
Тоа била војна за јазикот.
За училиштето.
За црквата.
За името на селото.
За идентитетот на луѓето.
И токму во таа борба се појавуваат две личности чии имиња ќе останат длабоко врежани во меморијата на многу македонски семејства од Егејска Македонија.
Владиката што не дојде само да служи литургија
Кога Германос Каравангелис бил поставен за митрополит во Костур, неговата мисија брзо ги надминала класичните црковни рамки.
Во грчката историографија тој се претставува како еден од најзначајните организатори на грчката кауза во Македонија.
Но во македонската историска меморија сликата е сосема поинаква.
За многу семејства од Костурско, Леринско и Воденско, Каравангелис останува симбол на систематската борба против населението кое одбивало да се идентификува како грчко.
Неговото име се спомнува во бројни сведоштва на иселени македонски фамилии од Егејска Македонија.
Македонија како бојно поле на идентитети
Во тоа време припадноста кон Егзархијата или Патријаршијата не била само црковно прашање.
Тоа било прашање на национална припадност.
Во многу села црквата станала мерка за тоа кој си.
Ако посетуваш егзархиска црква, за едни си бил Бугарин.
За други Македонец.
Ако останеш под Патријаршијата, автоматски се сметало дека си Грк.
На теренот реалноста била многу посложена.
Повеќето луѓе едноставно се чувствувале како луѓе од своето село, од својот крај и од својата Македонија.
Но големите национални проекти немале трпение за такви нијанси.
Појавата на андартите
Додека црковната борба се водела од амвоните, друга борба се подготвувала по планините.
Во Македонија почнуваат да навлегуваат грчките андартски чети.
Тие биле добро организирани.
Добро финансирани.
И сѐ почесто координирани со локалните патријаршиски структури.
Нивната задача била јасна:
Да обезбедат што поголемо грчко влијание во Македонија пред неизбежниот распад на Османлиското Царство.
Метаксас – човекот од сенката
Во бројни локални преданија од Костурско се појавува и името на Капетан Метаксас.
Во тие раскажувања неговото име се врзува со андартските активности низ регионот.
За многу семејства од Егејска Македонија тој останал дел од еден поголем механизам кој постепено воспоставувал контрола врз селата.
Ноќните посети.
Барањата за лојалност.
Потрагата по доушници.
Принудните определби.
Сето тоа постепено ја менувало атмосферата во регионот.
Многу луѓе почнале да живеат во страв.
Не од османлиската власт.
Туку од тоа што ќе ги снајде ако бидат означени како „погрешни“.
Чакаларов како главна пречка
За грчките структури, најопасни биле организираните револуционерни мрежи во Костурско.
Таму доминирал авторитетот на Васил Чакаларов.
Неговиот углед бил огромен.
Тој ги познавал селата.
Ги познавал луѓето.
Ја познавал планината.
И што е најважно, населението имало доверба во него. [Македонски…1874-1913)]
Токму затоа судирот меѓу силите што ги претставувале Чакаларов и структурите блиски до Каравангелис со текот на времето станувал сѐ поостар.
Почетокот на поделбата
Она што следувало било погубно за обичните луѓе.
Селата почнале да се делат.
Во некои места половина од селото поддржувало едни.
Другата половина други.
Во трети случајни инциденти се претворале во крвави одмазди.
Македонија почнувала да се претвора во земја во која соседот повеќе не му верува на соседот.
А токму тоа било најголемата победа на сите пропаганди.
Патот кон идните трагедии
Гледано од денешна перспектива, конфликтот меѓу Чакаларов, Каравангелис, Метаксас и другите водачи претставувал само почеток.
Во наредните децении ќе следуваат:
- Балканските војни;
- Поделбата на Македонија;
- Масовни миграции;
- Промени на имиња на села и градови;
- Промени на презимиња;
- Демографски трансформации;
- Иселувања на целосни семејства.
Историјата на Егејска Македонија станувала сѐ помалку историја на поединци, а сѐ повеќе историја на народ кој постепено го губел правото да одлучува за сопствената судбина.
Сенките што останале
Повеќе од еден век подоцна, имињата на Каравангелис и Метаксас предизвикуваат сосема различни толкувања во различни држави.
За едни тие се национални херои.
За други симболи на асимилација и репресија.
Но без оглед на толкувањата, едно е неспорно.
Периодот во кој тие дејствувале трајно го променил животот на илјадници луѓе во Костурско, Леринско и пошироко во Македонија.
А вистинската цена за тие судири не ја платиле политичарите, владиците или војводите.
Ја платиле селаните.
Ја платиле семејствата.
Ја платиле децата.
Во следниот дел:
Дел 4: Балканските војни и поделбата на Македонија
Како една историска област беше поделена меѓу неколку држави? Што се случи со Костурско, Леринско и Воденско по 1913 година? И зошто токму тогаш започнува најголемата демографска промена во историјата на Егејска Македонија?
Продолжува…