ФЕЉТОН: ЕДЕН ВЕК ПРОГОН
Дел 4: Балканските војни и поделбата на Македонија
„Понекогаш една војна не завршува кога ќе замолчат пушките. Понекогаш вистинската трагедија започнува дури потоа. За Македонија, 1913 година не значеше крај на борбите. Таа означи почеток на еден век поделби, иселувања и незалечени рани.“
Во летото 1913 година, судбината на Македонија била решавана далеку од Охрид, Битола, Костур и Лерин.
Не ја решавале луѓето што живееле во Македонија.
Не ја решавале селаните што со генерации ги обработувале истите ниви.
Не ја решавале учителите, свештениците и занаетчиите.
За Македонија решавале победничките армии и дипломатијата на Балканот.
И токму тогаш започнала најголемата трагедија во модерната македонска историја.
Сон што траеше само неколку месеци
Кога започнала Првата балканска војна во 1912 година, многу Македонци се надевале дека конечно ќе падне османлиската власт.
Во таа борба учествувале и бројни поранешни револуционери.
Меѓу нив бил и Васил Чакаларов, кој повторно се нашол на фронтот со надеж дека по векови ропство Македонија ќе добие слобода. [Македонски…1874-1913)], [mk.wikipedia.org]
Но многу брзо станало јасно дека соседните држави немале намера да создадат независна Македонија.
Секоја од нив сакала дел од македонската територија.
Поделба без Македонци на масата
По Балканските војни Македонија била поделена меѓу:
- Грција
- Србија
- Бугарија
Македонски претставници немало на преговарачката маса.
Никој не прашал како се чувствува населението.
Никој не организирал референдум.
Никој не прашал кому припаѓаат селата што со векови живееле како дел од една целина.
На картата биле исцртани нови граници.
А со еден потег на пенкалото биле разделени илјадници семејства.
Смртта на Чакаларов
Во тие драматични денови, трагично завршила и приказната на еден од најголемите војводи на Костурско.
Во јули 1913 година, Васил Чакаларов загинал во борба во близина на Бел Камен. [Македонски…1874-1913)], [mk.wikipedia.org]
За многумина неговата смрт претставувала симболичен крај на една генерација Македонци кои верувале дека со сопствени сили можат да ја изборат слободата на Македонија.
Но нивниот сон се судрил со реалноста на балканската политика.
Кога започна новата реалност
По 1913 година Костурско, Леринско, Воденско и голем дел од јужна Македонија влегле во составот на Грција.
Во почетокот многумина верувале дека промената ќе донесе стабилност.
Но реалноста била далеку посложена.
Почнал долг процес на трансформација на регионот.
Новите власти сакале трајно да го интегрираат просторот во грчката држава.
Тоа значело нов административен систем.
Нови институции.
Нови училишта.
Нови правила.
Судирот околу идентитетот
Најголемите тензии не биле околу земјата.
Тие биле околу идентитетот.
Кој јазик ќе се зборува?
Кој јазик ќе се учи?
На кој јазик ќе се пишуваат натписите?
Кој ќе биде службен јазик?
Токму тука почнува процес кој ќе трае со децении.
Во многу места локалното население постепено се соочувало со ограничувања поврзани со употребата на мајчиниот јазик и традиционалните локални називи.
Токму од овој период почнуваат многу од сведоштвата што подоцна ќе ги раскажуваат генерации иселени Македонци.
Нови имиња за старите села
Една од најдлабоките промени што населението ја почувствувало била промената на топонимите.
Села кои со векови имале свои традиционални имиња добивале нови.
Планини.
Реки.
Места.
Улици.
Сѐ повеќе добивало нов идентитет.
За државата тоа бил административен процес.
За локалното население тоа често претставувало губење дел од сопственото историско паметење.
Демографската промена
Но вистинскиот пресврт доаѓа по 1923 година.
По размената на население меѓу Грција и Турција, во Македонија пристигнуваат илјадници нови населеници од Мала Азија и други делови на поранешната Отоманска Империја.
Цели села го менуваат својот состав.
Во некои места старото население останува мнозинство.
Во други, демографската слика се менува засекогаш.
Балканот влегува во ера на големи присилни миграции.
Почетокот на големиот егзодус
Многу македонски семејства почнуваат да заминуваат.
Некои економски.
Некои политички.
Некои од страв.
Некои во потрага по подобар живот.
Нивниот пат води кон:
- Америка
- Канада
- Австралија
Во многу градови низ прекуокеанските земји почнуваат да се формираат македонски колонии составени токму од луѓе од Костурско, Леринско и Воденско.
Тие ќе станат чувари на спомените што дома постепено ќе избледуваат.
Почетокот на еден нов век на неизвесност
Поделбата од 1913 година не донела мир.
Таа само создала нова реалност.
Една генерација го изгубила сонот за слободна Македонија.
Следната генерација ќе се соочи со асимилација.
А генерацијата по неа ќе ја доживее најголемата трагедија од сите.
Граѓанската војна во Грција.
И драмата на децата бегалци.