23 ОКТОМВРИ И БИТОЛА: КАКО ГРАДОТ ПОД ПЕЛИСТЕР СТАНАЛ ЕДНО ОД НАЈСИЛНИТЕ СРЕДИШТА НА МАКЕДОНСКАТА РЕВОЛУЦИОНЕРНА БОРБА

Кога на 23 октомври 1893 година во Солун биле поставени темелите на Македонската револуционерна организација, започнал процес што засекогаш ќе ја промени историјата на Македонија. Во годините што следувале, Битола станала едно од најзначајните средишта на револуционерното движење, град во кој се среќавале идеите, се организирале комитетите и се подготвувале настаните што ќе кулминираат со Илинденското востание во 1903 година.

Од Солун до Битола – раѓањето на револуционерната мрежа

На 23 октомври 1893 година, според стариот календар, во Солун се одржал основачкиот состанок на Македонската револуционерна организација.

Меѓу шестемина основачи биле Даме Груев, Христо Татарчев, Петар Поп Арсов, Иван Хаџи, Андон Димитров и Христо Батанджиев.

Двајца од нив потекнувале од Битолскиот крај. Даме Груев бил роден во Смилево, а Христо Татарчев во Ресен.

Нивната улога била особено значајна за ширењето на револуционерната идеја во југозападниот дел на Македонија.

Битола, како еден од најголемите административни, трговски и образовни центри во европскиот дел на Османлиската Империја, имала посебна важност за организацијата.

Во градот работеле училишта, трговски претставништва, дипломатски конзулати и бројни занаетчиски работилници. Токму ваквата средина овозможувала револуционерните идеи да се шират меѓу учителите, учениците, трговците, занаетчиите и населението од околните села.

Даме Груев и организирањето на Битолскиот револуционерен округ

Една од клучните личности во организирањето на револуционерното движење во Битола бил Даме Груев.

Во 1894 година тој пристигнал во Битола како учител и започнал со проширување на организациската мрежа.

Со неговото дејствување се зацврстувале комитетските врски во градот и околните населени места.

Битолскиот револуционерен округ постепено прераснал во една од најважните организациски целини на движењето.

Неговата територија опфаќала голем дел од југозападна Македонија, со револуционерни центри во Битола, Ресен, Прилеп, Охрид, Крушево, Лерин, Костур и други места.

Битола – град на револуционери, учители и тајни комитети

Кон крајот на XIX век, Битола не била само град на конзули, трговци и европски влијанија.

Зад секојдневниот живот на Широк Сокак, во училиштата, приватните домови и дуќаните, се развивала и тајната револуционерна дејност.

Меѓу личностите поврзани со Битолскиот револуционерен округ особено се истакнале Даме Груев, Ѓорѓи Сугарев, Ѓорѓи Пешков, Анастас Лозанчев, Пере Тошев и други дејци.

Револуционерната организација воспоставувала мрежа на комитети, курири и врски меѓу градот и селата, а подготовките постепено добивале и вооружен карактер.

Смилево 1903 – одлуката што ја промени историјата

Десет години по основањето на организацијата, Битолскиот крај станал средиште на една од најзначајните одлуки во македонската историја.

Во мај 1903 година, во Смилево, родното место на Даме Груев, се одржал конгресот на Битолскиот револуционерен округ.

На конгресот биле разгледувани подготовките за претстојното востание, организацијата на востаничките сили и начинот на дејствување.

Даме Груев имал водечка улога во подготовките, а за началник на востаничкиот штаб бил избран Борис Сарафов.

На 2 август 1903 година, на Илинден, започнало востанието во Битолскиот револуционерен округ.

Крушево, Смилево, Демирхисарско, Ресенско, Прилепско и други делови од округот станале места на вооружени судири и отпор.

Битола пред очите на европските конзули

Посебна историска карактеристика на Битола била присутноста на странските дипломатски претставништва.

За разлика од многу други градови, случувањата во Битола и нејзината околина биле внимателно следени од европските конзули.

Нивните извештаи денес претставуваат значајни историски извори за револуционерното движење, османлиските власти, востаничките акции и страдањата на цивилното население.

Благодарение на дипломатската преписка, дел од историјата на Битолскиот револуционерен округ е зачуван и во странските архиви.

Наследството на 23 Октомври

Денес, кога се одбележува 23 Октомври – Денот на македонската револуционерна борба, Битола има посебна причина да се потсети на сопственото место во тие историски процеси.

Од првите револуционерни комитети, преку дејноста на Даме Груев, до Смилевскиот конгрес и Илинденското востание, градот под Пелистер и неговата поширока околина биле нераскинлив дел од историјата на револуционерното движење.

Револуционерната организација била основана во Солун, но Битола станала едно од местата каде што нејзините идеи добиле најсилна организациска и востаничка форма.

Нека е честит 23 Октомври – Денот на македонската револуционерна борба!