Граѓаните на Србија во неделата гласаа во рекорден број на парламентарните избори, на кои масовното студентско протестно движење се обидува да го симне од власт долгогодишниот популистички лидер Александар Вучиќ, соочен со најголемиот предизвик за неговото владеење во повеќе од една деценија.

Предвремените парламентарни избори, кои Вучиќ ги распиша во септември, се одржуваат по речиси две години демонстрации предводени од студентите против, како што сметаат демонстрантите, корупцијата и постепеното јакнење на авторитаризмот. Протестите почнаа откако 16 лица загинаа при уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во 2024 година. Студентите оттогаш добија широка поддршка.

Долги редици се протегаа од гласачките места во градовите и другите населени места низ земјата, а и Вучиќ чекаше речиси два часа за да гласа. Агенциите за испитување на јавното мислење и набљудување CeSID и Ipsos ја проценија излезноста до 19 часот на 67,6%, што е највисока излезност од распадот на Југославија во 1992 година.

Гласачките места беа затворени во 20 часот, а првичните проценки за резултатите се очекуваат околу 22 часот.

Победа на студентите би претставувала длабока политичка промена во балканската земја со околу шест милиони жители, потсетувајќи на поразот на Виктор Орбан во Унгарија во април. Таа би можела да понуди и модел за други студентски движења низ Европа, кои во последните недели излегоа на улиците во знак на протест, во некои случаи и со насилство, поради лошите образовни стандарди и недостигот од перспективи.

„Излезноста не ме изненади, бидејќи во изминатите две години се формираше голема и силна маса“, рече гласачката Катарина Петровиќ.

Вучиќ, кој поднесе оставка во текот на својот втор претседателски мандат за повторно да се кандидира за премиер, на изборите настапува од силна позиција. Многу гласачи му оддаваат признание за извлекувањето на Србија од економската маргиналност и за периодот на континуирана модернизација, вклучително и изградба на нови автопати, железници, училишта и болници.

Анкетите предвидуваа тесна изборна трка

Вучиќ вети повисоки пензии и плати во јавниот сектор, како и инвестиции во државното здравство. На меѓународен план, тој настојуваше да ги зајакне врските со Кина, која е голем инвеститор, а остана близок и со Русија, традиционален сојузник на Србија и нејзин главен снабдувач со природен гас.

Истовремено, Вучиќ и натаму тврди дека сака Србија да стане членка на Европската Унија, нејзиниот најголем трговски партнер, но во ЕУ расте незадоволството поради недостигот од реформи.

„Гласав за нашите деца, за нашите млади… нашите деца заслужуваат мир и работа, само Вучиќ може да го донесе тоа“, рече Хатиџа, Ромка која гласаше на изборите.

Домашната агенда на студентите има цел да ја искорени корупцијата и да го подобри образованието, но тие беа повоздржани во однос на своите надворешнополитички амбиции. Нивната листа со 250 главно непознати кандидати вклучува универзитетски професори, актери и земјоделци, а ја предводи кардиологот Илија Срдановиќ. Сепак, не е јасно кој би станал премиер доколку победат.

„Се надевам дека денешниот ден ќе помине во демократска атмосфера, во мир, и дека легитимно ќе избереме нова влада во Србија“, рече Срдановиќ откако рано изутрината гласаше во Нови Сад.

По гласањето, Вучиќ изјави дека ќе го почитува резултатот.

„Ако загубиме, ќе ја признаеме волјата на избирачите, ако победиме, никој нема да ни ја одземе победата“, рече тој.

Анкетите спроведени пред гласањето предвидуваа тесна трка за освојување на 250-те места во парламентот.

Претседателот на Републичката изборна комисија, Владимир Димитријевиќ, изјави дека гласањето поминало без инциденти, но амбасадорот на ЕУ во Србија, Андреас фон Бекерат, во објава на X изрази загриженост поради „пријавени насилни инциденти“ на неколку гласачки места.

Набљудувачките организации CeSID и ЦРТА укажаа на инциденти поврзани со избирачкиот список и тајноста на гласањето.

Студентските протести го зголемија притисокот врз Вучиќ

Уличните протести предводени од студентите, кои започнаа по несреќата на железничката станица, брзо прераснаа во најголемите протести во една генерација, со барање Вучиќ да се повлече од функцијата. Организации за човекови права и активисти велат дека репресијата оттогаш се засилила.

„Со децении луѓето го чекаа овој момент, нешто што ќе донесе надеж дека можеме да живееме слободно и според правилата на демократијата“, рече 48-годишната актерка Јелена Ступљанин на гласачко место во Белград.

Вучиќ и неговата Српска напредна партија (СНС) повеќепати ги негираа обвинувањата за репресија, корупција и шпионирање на политичките противници.

Вучиќ тврди дека студентите се финансирани од странски агенти во Хрватска и Црна Гора, обвинување што студентите го отфрлаат.

„Ова беше една од најтешките, но и најемотивните кампањи“, им рече Вучиќ на своите поддржувачи во четвртокот. „Се спротивставивме на оние кои сакаа да ја уништат Србија.“