Битолските Евреи: Голготата кон Треблинка и споменот што не смее да згасне
Кога Битола остана без својата душа
Повеќе од четири века Евреите биле неразделен дел од битолската приказна. Нивните дуќани, занаети, училишта и семејства го обликувале ликот на градот кој некогаш бил познат како Монaстир. Но, на 11 март 1943 година, историјата на оваа древна заедница беше насилно прекината.
Во раните утрински часови, бугарските окупациски власти, во координација со нацистичка Германија, започнале организирана акција за собирање на еврејското население од Битола. Над 3.000 битолски Евреи биле извлечени од своите домови и под стража одведени кон Железничката станица, а потоа префрлени во скопскиот Монопол, привремен логор за депортација. [Bitola Jews], [wwv.yadvashem.org]
Сведоштвата опишуваат колони од мажи, жени, старци и деца кои со малку личен багаж тргнале кон непозната судбина. Многумина верувале дека станува збор за преселување или работен ангажман. Вистината била многу пострашна.
Од Скопје, со товарни вагони, тие биле испратени во логорот на смртта Треблинка во окупирана Полска. Таму, речиси никој не преживеал. Со нивното исчезнување згаснала и една од најстарите сефардски еврејски заедници на Балканот. [Bitola Jews], [blog.nli.org.il], [wwv.yadvashem.org]
Треблинка – последната станица
Треблинка не била работен логор. Таа била фабрика на смртта создадена исклучиво за систематско уништување на луѓе.
Битолските Евреи, по неколкудневното патување во нечовечки услови, биле симнувани од вагоните и веднаш упатувани кон гасните комори. За огромното мнозинство од нив, патот од Битола до Треблинка претставувал пат без враќање.
Со нивната смрт исчезнале цели фамилии, генерации и семејни лози. Од околу 3.300 Евреи што живееле во Битола пред војната, по Холокаустот останале само неколкумина преживеани. [jewishgen.org], [blog.nli.org.il]
Жамила Колономос – гласот на преживеаните
Меѓу најзначајните личности кои останаа да сведочат за трагедијата е Жамила Колономос.
Родена во Битола, таа потекнувала од угледно еврејско семејство. За разлика од илјадниците свои сограѓани кои биле депортирани, Жамила успеала да се приклучи на партизанското движење и да ја преживее војната.
По ослободувањето се посветила на собирање сеќавања, документи и сведоштва за холокаустот врз македонските Евреи. Нејзините книги и истражувања денес претставуваат едни од највредните извори за страдањата на еврејската заедница во Македонија.
Нејзиниот живот бил борба против заборавот. Благодарение на нејзината работа, многу семејни приказни на битолските Евреи се зачувани за идните генерации.
Видни Евреи од Битола
Историјата на еврејската заедница во Битола изобилува со личности кои оставиле длабоки траги во културниот, стопанскиот и општествениот развој на градот.
Меѓу нив се:
- Жамила Колономос, писателка, истражувач и хроничар на Холокаустот.
- Естреја Овадија-Мара, народен херој на Југославија и истакната учесничка во антифашистичката борба.
- Моше Пијаде, истакнат револуционер, публицист и политичар со семејни корени од еврејската заедница на Балканот.
- Бројни битолски лекари, трговци, адвокати и индустријалци кои со децении биле двигатели на економскиот развој на градот.
Нивниот придонес денес останува врежан во историската меморија на Битола.
Камената менора како вечен споменик
На местото каде што некогаш пулсирал животот на еврејската населба денес се издига „Камената Менора“, еден од најзначајните споменици на Холокаустот во Македонија.
Секоја година, на 11 март, граѓани, историчари, претставници на Еврејската заедница и потомци на депортираните се собираат во Битола за да им оддадат почит на жртвите. [telma.com.mk]
Поуката од трагедијата
Судбината на битолските Евреи не е само еврејска историја. Таа е битолска, македонска и европска историја. Таа нè потсетува колку брзо омразата, дискриминацијата и нетолеранцијата можат да доведат до човечка катастрофа.
Над три илјади битолчани исчезнале во пламените на Холокаустот, но нивните имиња, спомени и приказни продолжуваат да живеат. Нивното наследство останува дел од душата на Битола.
И токму затоа, сеќавањето не е само чин на почит кон минатото. Тоа е должност кон иднината. Никогаш да не се заборави. Никогаш да не се повтори.
Документарниот филм„Битолски Евреи“ на RTV ORBIS Битола е достапен на YouTube и е посветен на трагичната судбина на битолската еврејска заедница за време на Холокаустот. Според описот на видеото, станува збор за „документарен филм за битолските Евреи и нивната голгота на патот кон логорот Треблинка“. [youtube.com], [youtube.com]
Филмот обработува:
- историја на еврејската заедница во Битола (Монaстир),
- депортацијата на 11 март 1943 година,
- транспортот преку скопскиот Монопол,
- нивното испраќање во логорот на смртта Треблинка,
- сеќавањата и сведоштвата поврзани со оваа трагедија. [youtube.com], [telma.com.mk]
На 11 март 1943 година над 3.000 битолски Евреи биле депортирани кон Треблинка, со што практично била уништена целата еврејска заедница во градот. [telma.com.mk], [sdk.mk], [mail.apla.mk]
Видеото можеш да го најдеш на YouTube под наслов: RTV ORBIS Bitola, MAKEDONIJA – BITOLSKI EVREI [youtube.com]
